Türk Denizciliğinin Gelişimi-II

Kaynaklarda Osmanlıların Batılı bir deniz gücü ile ilk münasebetinin I. Bayezit’in (Yıldırım) İstanbul kuşatması sırasında yaşandığı ifade edilmektedir. Kuşatma esnasında İstanbul’a destek için gelen Ceneviz filosunu Sarıca Paşa engellemiştir. I. Mehmet (Çelebi) döneminde Çalı Bey, Adalar Denizi’nde Venedik donanmasıyla mücadele etmiş ve filosundan kayıplar vermiştir. II. Murat zamanında Karadeniz’de de faaliyetler artmıştır. Osmanlı deniz gücü, II. Mehmet (Fatih) döneminde akın donanmasından açık deniz donanmasına dönüşmüştür. Gelibolu Tersanesi'nin tahkimi ve Haliç Tersanesi'nin (Tersane-i Âmire) temellerinin atılmasıyla yerel ölçekli akın donanmasından devlet merkezli bir açık deniz donanmasına dönüşüm başlamıştır. Böylece ganimet odaklı ve esnek korsanlık geleneği yerini Tersane-i Âmire’ye bağlı, bürokratik hiyerarşiye tabi ve yüksek ateş gücüne sahip kurumsal bir deniz gücüne bırakmıştır.

II. Bayezit döneminde Osmanlı donanması sayıca Venedik donanmasını geçmiştir. Ayrıca Kili ve Akkerman kaleleri alınarak Karadeniz’in batısı tamamen fethedilmiş ve Kırım ile kara bağlantısı kurulmuştur. Karpatlar ve Toroslar gibi orman bakımından zengin bölgelerde hâkimiyet kurulması, kereste temini açısından kıymetli olmuştur. Bolu ve Mudurnu gibi İstanbul’a yakın bölgelerden orman ürünleri tedarik edilmiştir. Bu faaliyetler, açık deniz filosu kurmak için gerekli ana malzemelere, yani ahşap, maden ve tekstil ürünlerine ulaşmayı kolaylaştırmıştır. İlaveten donanmada görev alacak personelin temini de önem arz etmiştir. Denizciliğe yatkın coğrafyalarda (Adalar Denizi, Marmara ve Karadeniz sahili) hâkimiyetin sağlanması, donanma için bir personel havuzu yaratmıştır. Böylece Osmanlı donanması Venedik donanmasına üstünlük sağlayabilecek konuma gelmiştir. Modon, Koron, Navarin ve İnebahtı ele geçirilerek Doğu Akdeniz’deki Venedik hâkimiyetine darbe vurulmuştur.

II. Bayezit döneminde Kemal Reis’in donanma hizmetine alınması, Osmanlı denizciliğinde yapısal dönüşümün başlangıcı olmuştur. Bu adımla birlikte Akdeniz’de yetişmiş korsan kökenli denizciler devlet hizmetine entegre edilerek gayriresmî deniz tecrübesi kurumsal bürokrasiyle birleştirilmiştir. Korsanların donanmaya katılımı, donanmaya asimetrik savaş taktikleri ve pratik seyrüsefer birikimi kazandırmıştır. Aynı zamanda bu denizcilerin Akdeniz geneline yayılmış istihbarat ve ikmal ağları devletin emrine girmiş, Osmanlı Devleti’nin operasyonel menzilini genişletmiştir. Kemal Reis ile açılan bu stratejik hat, ilerleyen yıllarda Barbaros Hayreddin Paşa ile zirveye ulaşacak Akdeniz hâkimiyetinin kurumsal ve taktiksel temellerini atmıştır.

II. Bayezit, yürüttüğü güçlü deniz politikasını iktidarının son dönemlerinde sürdürememiştir. İç isyanlar ve Safevi tehlikesi karşısında denizcilik faaliyetleri duraklamıştır. Buna rağmen, II. Bayezit dönemindeki denizcilik atılımları XVI. yüzyılda oluşan Osmanlı gücüne büyük katkı sağlamıştır. I. Selim (Yavuz) döneminde donanmanın takviye edilmesine karar verilmiştir. Piri Mehmet Paşa’nın gayretleriyle Haliç Tersanesi büyütülmüştür. Bu dönemde hac ve ticaret yollarının güvenliği ön plana çıkmış, Kızıldeniz’de hâkimiyet sağlamak için kalıcı bir deniz gücüne ihtiyaç duyulmuştur. Bölgede Memlüklerden devralınan denizcilik altyapısı yetersiz kalınca Osmanlılar harekete geçmiştir. Bu doğrultuda "Bahr-i Ahmer Filosu" olarak da bilinen daimi deniz gücünü sevk ve idare etmek üzere Süveyş Kaptanlığı kurulmuş; burada oluşturulan tersane, Osmanlı Devleti'nin Hint Okyanusu’ndaki nüfuzunu göstermesine imkân veren stratejik bir üs hâline gelmiştir.¹

I. Süleyman döneminde Osmanlı deniz gücü, bünyesine katılan seçkin denizcilerin şahsi gayretlerinin yanı sıra kurumsal, mali, teknolojik ve jeopolitik imkânların bütünleştiği sistematik bir altyapı sayesinde Avrupa'nın denizci devletlerine karşı belirgin bir üstünlük kazanmıştır. Osmanlı bahriyesinin gösterdiği bu yükseliş, tersane organizasyonunun kurumsallaşması, güçlü finansal kaynakların donanmaya aktarılması, gemi inşa teknolojisindeki ilerlemeler ve stratejik coğrafi konumun etkin kullanımıyla doğrudan ilişkilidir.

Oluşturulan bu sağlam kurumsal zemin, Hızır Reis (Barbaros Hayreddin Paşa), Turgut Reis ve Kılıç Ali Reis gibi sevk ve idare yeteneği yüksek kaptanların tecrübeleriyle birleşerek Akdeniz'deki Türk hâkimiyetini perçinlemiştir. Bunun yanı sıra kartografya ve coğrafya birikimiyle dönemin denizciliğine yön veren ve Hint Deniz Seferleri'ni sevk eden Piri Reis gibi stratejistlerin varlığı, Osmanlı deniz gücünün küresel bir ölçeğe ulaşmasını sağlamıştır. Bu süreçte bölgesel denetim önce Kızıldeniz’e, ardından Basra’ya kadar genişlemiş; Süveyş kadar kapsamlı olmasa da Basra’da kurulan tersane ile Basra Körfezi'ndeki Osmanlı varlığı desteklenmiştir.²

I. Süleyman devrinde yakalanan bu stratejik ivme ve Akdeniz'deki Türk hâkimiyeti, II. Selim döneminde de varlığını sürdürmüştür. Bu askerî ve siyasi devamlılığın sağlanmasında Sadrazam Sokullu Mehmet Paşa’nın izlediği basiretli politikalar belirleyici olmuştur. Özellikle Kıbrıs Adası’nın fethiyle birlikte Osmanlı Devleti, Doğu Akdeniz’deki mutlak kontrolünü pekiştirmiş ve bölgedeki ticaret güzergâhları üzerindeki denetimini en üst seviyeye çıkarmıştır.³

XVII. yüzyılın ilk yarısında Osmanlı donanması, niceliksel büyüklüğünü koruyarak Garp Ocakları vasıtasıyla Batı Akdeniz ve Atlas Okyanusu'nda varlık göstermişse de bu durum bahriyedeki yapısal krizi gizleyememiştir. Denizcilikte mutlak zafer yerine mevcut durumu idare etmeyi esas alan pasif bir anlayış egemen olmuştur.

1645'te başlayan ve yirmi dört yıl süren Girit Seferi ise donanmanın tüm zafiyetlerini net biçimde açığa çıkarmıştır. Mevcut gemi teknolojisi ve personel yapısının yetersizliğini ortaya koyan bu süreç, Osmanlı Devleti'nin denizlerdeki etkinliğini zayıflatmış ve deniz gücünün kapsamlı bir yapılanmaya ihtiyaç duyduğunu göstermiştir.⁴